KATAKUMBY SW. JANA

Katakumby sw. Jana powstaly w IV wieku, po edykcie mediolanskim Konstantyna ogloszonym w 313 roku, uznajacym wolnosc religii chrzescijanskiej; tak wiec miejsce stworzyla wspólnota wiernych, którzy nie musieli juz ukrywac swojej wiary.
Typologicznie groby reprezentuja podstawowe typy: loculi (niewielkie, wydrazone prostokatne jamy przeznaczone na pochówki szkieletowe dzieci), arkosolia (groby zlozone, czesto dekorowane malarsko, na ogól miescily pochówki czlonków jednej rodziny), groby ziemne (groby wykute w podlozu, typowe dla intensywnie rozwijajacych sie nekropoli).
Katakumby zostaly zalozone w urzadzeniach akweduktu greckiego, wedlug planu, który nasladuje obozowisko wojsk rzymskich, castrum. Jedyne wejscie prowadzilo przez decumanus maximus, galerie glówna, do pieciu galerii poprzecznych, cardines, rozchodzacych sie na pólnoc i poludnie. Galerie prowadzily do rotund, ulokowanych w cysternach akweduktu i sluzyly do zgromadzen podczas modlitwy oraz rytów pogrzebowych.
Pierwsza rotunda wystepuje w czesci poludniowej kompleksu, nazywana jest rotunda Marina w zwiazku z inskrypcja znajdujaca sie nad wejsciem do arkosolium. Na poludnie od tej rotundy wychodzi krótka galeria, która prowadzi do arkosolium biskupa Siracosio, nad którym widoczny jest monogram Konstantyna i dwie lodzie w formie ryb. Dla pierwszych chrzescijan barka byla symbolem Kosciola; ryba natomiast byla akrostychem którego poczatkowe litery greckie (ictius) tworzyly zdanie: Jezus Chrystus syn Boga Zbawiciela. Z rotundy Marina przechodzi sie do rotundy Adelfi. Tutaj w 1872 roku archeolog Cavallari wydobyl marmurowy sarkofag, dzisiaj przechowywany w Muzeum Paolo Orsi, na którym zostaly przedstawione w reliefie 62 postaci i rózne sceny ze Starego i Nowego Testamentu; w centrum ulokowano muszle mieszczaca popiersie Adelfi i jej meza, prokonsula Waleriana. Idac dalej przechodzi sie do Rotundy Sarkofagów (lub siedmiu dziewic); odnaleziona inskrypcja dedykowana blogoslawionym dziewicom Filomenie i Fotinie, pozwolila przypuszczac o ich przynaleznosci do jednej z pierwszych wspólnot zakonnych. Cofajac sie mozna dojsc do cubiculum Euzebiusza. Jest to mala kwadratowa cysterna, w której znaleziono grób mieszczacy szczatki papieza Euzebiusza, które nastepnie zostaly przeniesione do katakumb Kaliksta w Rzymie. W tej cysternie zostala takze znaleziona inskrypcja, datujaca smierc Euskia na dzien swieta sw. Lucia, patronki Syrakuz, przypadajacy 13 grudnia. Inskrypcja jest niezmiernie wazna, poniewaz pozwala ustalic poczatki kultu tej swietej juz w V wieku. Przemierzajac decumanus maximus, dociera sie do arkosolium calkowicie pokrytego freskami Deodata. W czesci najwyzszej przedstawiono Chrystusa koronujacego zmarla, co symbolizuje jej wejscie do Raju; po bokach apostolów Piotra i Pawla. W czesci pólnocnej katakumb, idac decumanus maximus dochodzi sie do rotundy Antiochia, która przywodzi na mysl Panteon wykonany w podziemiach, dostepny za posrednictwem schodów. Na scianach widoczne sa sladu kolumn podtrzymujacych kapitele. Na poczatku drugiej galerii pólnocnej katakubmb znajduje sie tzw. Grób Swiety. Plyta przykrywajaca Grób ma slady wskazujace na antyczny ryt refrigerium, na który skladal sie bankiet pogrzebowy w dies natalis (rocznica smierci). Poprzez trzy otwory w plycie wlewano wino, mleko i miód, które trafialy do ust zmarlego za posrednictwem miedzianych rurek.
Katakumby i pobliska bazylika zostaly zniszczone przez kolejne fale najezdzców, jak Wandalowi, Goci i Saraceni. Te powtarzajace sie najazdy pozostawily z katakumb tylko „ogolocony szkielet”, jak mozna okreslic jej stan slowami archeologa Paolo Orsi.
Systematyczne badania pozostalosci „podziemnego miasta zmarlych” rozpoczeto w pierwszych latach XX wieku.

KRYPTA SW. MARCIANO

Wedlug tradycji w 39 roku p.n.e. Marciano zostal zaproszony do Syrakuz, zeby glosic Ewangelie. Senat byl zaniepokojony sukcesem nowej religii, ale prawdopodobnie zamordowali biskupa w 68 r. Zydzi, poprzez ukamienowanie. Jego szczatki, które czczone sa dzisiaj w katedrze w Gaeta, byly poczatkowo zlozone w grobie ulokowanym w tym samym miejscu, w którym zostal umeczony i utworzonym w sposób pozwalajacy wiernym dotknac ciala swietego.
Poczawszy od tego miejsca chrzescijanie zaczeli kopac galerie, w których grzebali swoich zmarlych; od tego czasu zaczela sie budowa katakumb, mieszczacych groby wielu mieszkanców Syrakuz zamordowanych podczas przesladowan rzymskich.
Krypta jest pierwszym miejscem kultu chrzescijanskiego na Zachodzie. Ulokowana zostala w grobie sw. Marciano, na glebokosci 5 m. Wedlug Dziejów Apostolskich (Dz. 28, 12), w tym miejscu byl tez sw. Pawel w 61 roku podczas podrózy do Rzymu, który sie zatrzymal przez trzy dni w gminie chrzescijanskiej w Syrakuzach.
W epoce bizantynskiej krypte powiekszono i przeksztalcono w kosciól na planie krzyza greckiego, z trzema absydami, z kolumnami i kapitelami w stylu jonskim. Obecnie widoczne sa resztki antycznej posadzki wykonanej w opus sectile i freski przedstawiajace swietych Jana Chrzciciela, Marciano, Piotra i Pawla oraz Lucia.
Dzieki inicjatywie Normanów czesciowo odtworzono krypte, dodano cztery kapitale kompozytowe, na kazdym przedstawiajac symbol jednego z czterech Ewangelistów. W XII wieku wejscie do krypty upiekszono budujac sklepienie, na którym umieszczono wizerunek sokola symbolizujacego nazwisko rodowe Fryderyka II Svevia.

BAZYLIKA SW. JANA EWANGELISTY PRZY KATAKUMBACH

Bazylika zostala zbudowana w VI wieku, w okresie bizantynskim. Budynek byl zorientowany na osi wschód – zachód, podzielony na trzy nawy 12 kolumnami doryckimi. Znaleziono oltarz, który zostal wykorzystany na sarkofag. Poczatkowo byl polaczony z centrum nawy centralnej, a nastepnie stopniowo przesuniety do absydy.
Na skutek szkód i grabiezy zwiazanych z najazdami barbarzynców przeprowadzono liczne zmian w obrebie kosciola. Bazylika musiala tez stawic czola okrutnym trzesieniom ziemi, które nastapily w latach 1169, 1693 i 1908. Po drugim wstrzasie kosciól nie zostal odbudowany przez kolejne dwa stulecia; po tym czasie przystapiono do czesciowej odbudowy dzieki pieniadzom zebranym wsród wiernych. Druga faze bazyliki cechuje nowa orientacja, na osi pólnoc – poludnie, z wejsciem od strony poludniowej. Po ostatnim zawaleniu w zwiazku ze wstrzasami w 1908 roku, budynku nie odbudowano, wiec do dzisiaj konstrukcja pozostaje pozbawiona zadaszenia. Pozostaly tylko mury, zbudowane z materialu wykorzystanego wtórnie oraz portal ozdobiony duza rozeta (XII wiek), dzielo sztuki normanskiej, „z wszystkich ta byla najpiekniejsza w sredniowieczu sycylijskim” (G. Agnello).